تحول تاريخ و تطوّر تاريخ به يك اعتبار همه چيز در عالم تاريخ دارد ، چون تاريخ يعنى سرگذشت . وقتى كه يك شىء حالت متغيرى داشته باشد و از حالى به حالى و از وضعى به وضعى تغيير وضع و تغيير حالت بدهد اين همان سرگذشت داشتن و تاريخ داشتن است ، بر خلاف اينكه اگر يك شىء به يك وضع ثابتى باشد يعنى هيچ گونه تغييرى در آن رخ ندهد ، قهراً تاريخ هم ندارد . مثلًا اگر ما معتقد باشيم كه زمين از ابتدا كه خلق شده و به وجود آمده به همين وضع بوده كه هست ، پس زمين تاريخى ندارد . اما اگر زمين تغييراتى داشته باشد ، قبول كنيم كه زمين يك سلسله تغييرات و تحولات داشته ، پس زمين تاريخ دارد ، كما اينكه ما « تاريخ طبيعى زمين » داريم . آيا تاريخ براساس تصادف است ؟ مسئلهء ديگر اين است كه آيا تاريخ بر اساس تصادف است يا بر اساس اصل علّى و معلولى ؟ يكى از نظريات در باب تاريخ اين است كه تاريخ را تصادفات به وجود آورده ، ولى آن كسى هم كه مىگويد « تصادف » مقصودش اين نيست كه [ وقايع تاريخى ] بدون علت به وجود آمده ؛ يعنى نظر او را كه شما بشكافيد نمىخواهد بگويد كه حادثه‌اى خود به خود و بدون علت به وجود آمده است . « تصادف » كه از قديم مسئلهء بخت و اتفاق و تصادف را مطرح مىكردند [ به معنى علت نداشتن نيست . ] در واقع انسان به چيزى مىگويد « تصادفى » كه كلّيت ندارد ، يعنى تحت ضابطه و قاعده در نمىآيد ، مثل همين مثال معروفى كه ذكر مىكنند : انسان اگر چاه بكند و به آب برسد ، اين يك امر تصادفى نيست چون دائماً و لااقل اكثر ، كندن زمين در يك عمق معين به آب مىرسد . ولى